ناوک

نگاهي  به فيلم «وقتی همه خوابيم»ساخته بهرام بيضايی

 «وقتی همه خوابیم» بیانگر موضع گیری بهرام بيضايي نسبت به جامعه معاصردر فضای ناهموار،پرتنش و مملواز تردید و بدگمانی وسرمايه مداري است.

در داستان فيلم درفيلم بيضايي، زني به علت تصادف اتومبيل و از دست دادن همسر و فرزند و كشته شدن شدن راننده ماشين مقابل احساس گناه مي كند و به همين دليل كسي را اجير مي كند تا او را بكشد و در روايت اصلي تهیه کننده فیلمی پس از گذشت نيمي از ساخت، سوپراستاری را به جای بازیگر تازه کار و از تئاتر آمده به کارگردان تحمیل می کند. کارگردان مخالف است اما مجبور است بپذیرد. صحنه های گرفته شده بار دیگر با بازیگر جدید تکرار می شود. باز هم تهیه کننده بازیگر زن تازه کار و بی استعدادی را به دلیل اینکه همسرش تقبل کرده مخارج فيلم را بپذیرد به جای بازیگر زن حرفه ای فیلم به کارگردان تحمیل می کند. اومجبور است قبول کند. صحنه های گرفته شده بار دیگر فیلمبرداری می شود كارگردانی در حین ساخت فیلمش مدام از سوی تهیه كنندگان تحت فشار قرار می‌گیرد تا بازیگران فیلمش را عوض كند و در نهایت خود نیز بركنار می‌شود. از این رو داستان فیلمی كه او در حال ساختنش بود نیز دستخوش تغییرات كلی می‌شود و در نهایت فیلم ملغمه دیگریمي شود. اما نویسنده اصلی( پرند پایا )كه یكی از بازیگران بركنار شده نیز هست آن را همانطور كه می‌خواسته به پایان می‌رساند.

بيضايي با زیر سوال بردن شرایط فرهنگی جامعه، مناسبات کاسب کارانه حاکم بر آن رابه سینه مي زند و در به تصویر کشیدن دنیای به ظاهر شخصی خود موفق عمل كرده است. اما با اين حال نگاه بیضایی حاوی یک ايدئولوژي خودستا ، کهنه  و روشنفکرنما است که مدام تغيير رنگ مي دهد و با رويكردي معترضانه،    ديگرا ن را بي هيچ ابايي سلاخي مي كند .

درفيلم بیضایی «من» در بخش فيلم در فيلم قابل ديده شدن است .  در ژانر" بیضایی وار "  اوعين گرايي و ذهن گرايي  بر هم منطبق  وسوبژکتیویسم او عین ابژکتیویسم است . اوبا فاصله گذاري هاي استادانه خود بر گرفته از سبك برتولت برشت در به تصوير كشيدن دو داستان موفق بوده و از روايت هاي مشابه سروگردني متمايزعمل كرده است

بيضايي  به سنگ اندازی ها وکارشکنی های مافیای ضدفرهنگی و دست های آلوده پنهاني اعتراض مي كند واز حقوق از دست رفته مردمی سخن می گوید كه با باندمنشي ها حقوق ديگران را تضييع مي كنند. اثر،نمايشي معترض است.  سینمای بیضایی سینمای‌معترض را در فرم خاصی به تصویر می کشد. او زير پوستانه فرزند كوچك چكامه را در فيلم صرفا براي نماد گذاري اثرش طراحي مي كند و حرف هاي بعضا نا خوشايندي را در بكراند اين شخصيت به ظاهر كوچك بيان مي كند  .در بخشي ديگر از محتواي فيلم به  سرمایه‌گذاران سینمایی تاجرنما واكنش نشان داده مي شود و به بیننده فهمانده مي شود كه همه چیز در سینما تا زمانی كه اختیار به كارگردان  واگذاراست  فيلم درست پیش می‌رود و  زماني كه سرمایه‌گذار خود را به عنوان صاحب‌نظر هنری وارد فیلم می‌كنند مشكل شروع می‌شود .

فيلمساز در وقتی همه خوابیم  ارزش های فنا شده را باز سازی می کند و با نگاه اشاره حقایق له شده و واقعیت های كتمان شده جامعه اش را بازگو می کند.

بازی‌های مژده شمسایی و علیرضا جلالی تبار تاثیرگذار است  ولذت میخکوب شدن را به مخاطب سینما اهدا مي كند. جلالی‌تبار پرسوناژ سینمایی مناسبي دارد و بر افزودن بار درام اثر نقش بسزايي  دارد وحس صحنه‌ها را به خوبی منتقل مي كند .هدایت هاشمی در نقش كارگردان چشمگیر ظاهر شده اما دیگر بازیگران به دلیل  اقتضاي رلشان در حد یک تیپ هستند. مژده شمسایی همان مژده شمسایی همیشگی است او ماهرخِ مسافران و گلرخ  سگ‌کشی است . اما با هوشمندي و توانايي هايش می‌داند که چگونه روی نقش سوارشود.

در «وقتی همه خوابیم» بازیگرها رئال ديده نمي شوند. داستان هم در ژانر رئالیستی نمي گنجد و بیضایی با فاصله گذاری در بازی‌ها ،در سكانس هايي بازی رئالیستی را به بیننده گوشزد می‌كند و برای بازیگران فاصله‌ای بین خودشان و نقش ايجاد كرده است ،به ياد آوريد كه مژده شمسایی در نقش نویسنده و بازیگر، نقش نمايي به ظاهر رئالیستی دارد. اما هنگامی كه وارد نقش چكامه می‌شود از فضاي واقعي فاصله مي گيرد.

او حتي در نماي بيروني و سطحي فيلم ارزش بازیگری را در ایران  نقد مي كند و جايگاه آن از دو بعد بررسي مي كند.او با تمرکز بر مسائل پشت صحنه سینمای ایران با حفظ دغدغه‌های همیشگی گامی برای نزدیک شدن به مسائل روز و جذاب برای مخاطب برمی‌دارد و در عین حال طنزی ظریف و زير پوستي  را از نوع موقعیت به کار انتقال داده است، طنزي كه بدون تلاش فیلمساز برای درشتنمایی و به گونه اي  ناخودآگاه با قرینه‌پردازی شکل گرفته وبه موقعیت اضافه شده است.  تكرار قرینه‌پردازی موتیف‌وار اين حكم را صادر مي كند كه جريان  باند منشي ها و نظام پول مداري ها هماره در دنياي سينمايي ايران مستمرومستتر است وحال نمايش اين ناملايمات هنري از تفكري نشات گرفته که دیدگاه عمومی حاکم بر تولید فيلم رابا رويكردي آسیب‌شناسانه و رفتارشناسانه مد نظر قرار داده است

 میزانسن‌های كارگردان  نشان از تسلط کامل بر صحنه و اجزای آن دارد. دکوپاژی بی نظیر که منبعث  ازشناخت بالای سینمایی فیلم ساز است.فضای دراماتیک سنگین ،فضا سازی سرد و شخصیت پردازی‌های حساب‌شده و شیوه روایی منحصر به فرد  در کنار هم عناصر زیبایی شناسی حاکم بر فیلم را تشکیل می دهند.

فیلم به گونه اي شگرف دکوپاژ و میزانسن را در خدمت فضا قرار داده است ‌،بدون آن كه اين مهارت نمايشي باشد ازاين رو مخاطب  اهمیت‌ اين مقولات  رادر سينمامتوجه مي شود. تسلط بیضایی بر تدوین، کات‌های شلاقي و حرکات زیبای دوربین، قاب‌بندی‌ها و نورپردازی رفيعي جم، موسیقی بجا و شبه حماسي  محمدرضا درویشی زیبایی‌های فیلم را دوچندان کرد ه است.

«وقتی همه خوابیم» از نظر فرم، ریتم و بیان ، تدوین، طراحی صحنه، همخوانی موسیقی با یک دنیای دفرمه و ماليخولايي فیلم قابل بحثي است اما انگ دمده گي و ويترين نما به راحتی به «وقتی همه خوابیم» مي چسبد ،انگي كه برگرفته ازيك نگاه تلخ واقعي است كه با زيركي بیضایی به بيننده منتقل مي شود.

 این فیلم نیز به مانند سایر فیلمهای بیضایی مملو از دیالوگهای خلاصه ، بازی‌های اغراق شده و پر جلوه ،زوایای دوربین نامعمول وضعیتی نامتوازن در ژانر بخصوص «فیلم بیضایی» است

يكي از موضوعاتي كه شايد بتوان از نقاط نه چندان محكم فيلم به شمار آورد تاكید بیضایی به فضای پر توهم و تریلرگونه سكانس هاي اوليه فیلم  است كه  باعث نزدیكی بیننده به فیلم می شود، اما ادامه دادن همین شیوه در ادامه داستان  فضا راكمیك‌ می‌كند و در فصل پاياني سكانس هاي بي محتوا  و كش دار تين ايجري و دنباله دار مخاطب سينماي بيضايي را دلزده مي كند در همين حال در بخشي از فيلم گلایه‌های فيلمساز به وضع موجود سینمای ایران از آگاهسازی به سمت اغراق پیش می‌رود .

بیضایی در«وقتی همه خوابیم» بخشی از فرهنگ جامعه را نشان مي دهد. این زیرپا خالی کردن‌ها در فرهنگ ما هم وجود دارد. شخصیت‌های خاطره مقبول و شایان شب‌رخ هم در آینده همین سرنوشت را خواهند داشت. این نقدی به مجموعه شرایط است که هیچ‌کس سر جای خودش نیست.

بيضايي در اين  اثرش  خود را زخم خورده جامعه نشان داده است و براي به تصوير كشاندن آن از هيچ تلاشي مضايغه نكرده است .اما كاش رويه تعادل را در استفاده و تاكيد بر برخي عقايد ،موتيف ها،ميزانسن ها و ابراز نقدهاو اعتراض ها رعايت مي كرد